17-07-2004 Sion
Dat heel Duitsland achter Hitler stond is niet waar. Dat moge blijken uit de vele aanslagen die er op Hitler's leven zijn uitgevoerd. Hier het verslag van de aanslag op Hitler's leven uitgevoerd door zijn 'enige vriend', Albert Speer.

De man die naar eigen zeggen ‘de enige vriend van Hitler’ van Hitler was, was Albert Speer. Speer deelde de liefde voor architectuur samen met Hitler. Speer had een groot deel van zijn eigen carriere te danken aan Hitler. Voor hem en de NSDAP ontwierp hij verschillende gebouwen, waaronder de nieuwe Rijkskanselarij in Berlijn. Maar Speer liet ook verschillende ‘Führerbunkers’ bouwen. Plaatsen waar Hitler leiding kon geven aan gevechten aan het front. Speer ontwierp daarnaast een nieuwe hoofdstad. Berlijn zou na de oorlog (die Duitsland, uiteraard, ging winnen) veranderd worden in Germania. Speer liet maquettes bouwen om Hitler daarmee te laten zien hoe de nieuwe hoofdstad er uit ging zien. Als voorbereiding liet Speer huizen ontruimen en afbreken, om zo enkele straten aan te leggen. Maar op het einde van de oorlog keerde hij zich af van zijn weldoener. Speer maakte concrete plannen om zijn heerser uit de weg te ruimen. De man aan wie hij vrijwel alles te danken had, wilde hij liever dood hebben.

"Plannen maken!"

Wat was er gebeurd? Speer had in 1931 voor het eerst kennis gemaakt met de NSDAP. Hij was naar een bijeenkomst gegaan en had daar Hitler zien spreken. De toen 26-jarige architect raakte in de ban van Hitler. Op 1 mei 1931 werd Speer lid, zijn partijnummer was hoog: 474.481. Speer kreeg al snel contact met Hitler. Hitler had in zijn jonge jaren de ambitie gehad om of architect of kunstenaar te worden. Waarschijnlijk zag hij in Speer het succes dat hij zelf had gewild. Speer ontwierp al snel het stadion en de andere gebouwen die gebruikt werden voor de Neurenberger Partijdagen. Door het ophangen van enorme hakenkruisvlaggen en het gebruiken van lampen verkreeg hij een overweldigend effect. Iedere aanwezige was onder de indruk van de kracht die het geheel uitstraalde.

Het bleek de opmaat voor verder succes. Speer werd in 1937 inspecteur-generaal voor de bouwnijverheid van Berlijn. Aan hem de taak om Berlijn om te vormen tot de komende superhoofdstad van Europa. Het nieuwe Berlijn dat hij moest bouwen, moest mooier dan Parijs worden. En dus ontwierp Speer de meest fantastische gebouwen. Allereerst ontwierp hij het nieuwe Rijksdag gebouw. In een recordtempo werd het neer gezet. In ongeveer een jaar was de klus geklaard: op 10 januari 1939 kon Hitler het gebouw betrekken. Speer had een monsterklus geleverd. Binnen een jaar had hij een nieuw regeringsgebouw opgetrokken. Speer had zich niet bekommerd om de kosten of de mankracht. In wisseldiensten werden bouwarbeiders aan het werk gezet.

En Speer werd beloond voor zijn werk. Nieuwe opdrachten stroomden binnen. Speer bouwde verschillende bunkers. Bunkers in het Taunusgebergte, waaruit Hitler de slag om Frankrijk leidde en bunkers in Oost Pruissen, gebruikt voor de inval in de Sovjet-Unie in 1941. Daarnaast werkte hij ook aan de bunker onder de Rijkskanselarij. De plaats waar Hitler in 1945 stierf. In de loop van de tijd had Speer steeds minder tijd om zich aan zijn oorspronkelijke werk te wijden. Juist door zijn succes klom hij hoger en hoger in de nazihierarchie. In 1941 zeggenschap over het oorlogstransportwezen. Begin 1942 werd hij plotseling minister van bewapening en oorlogsproductie. De tijden dat hij met Hitler kon meimeren over de nieuwe gebouwen in Berlijn en andere steden, waren vrijwel voorbij.

Speer was een waar organisatietalent. Hij hield alleen maar rekening met cijfers. De politiek boeide Speer weinig, net zo min als de mensen die onder hem werkten. Hij had een opdracht te vervullen, dus deed hij dat. Voor grootschalige projecten liet hij massaal mensen aan het werk zetten. De arbeidsomstandigheden vond hij alleen van belang als het werk daardoor vertraging opliep. Speer had wel genegenheid voor mensen, maar alleen voor hen, die dicht bij hem stonden. Naar anderen toe was hij een koude, afstandelijke technocraat.

Die houding wierp zijn vruchten af. Het leger raakte vanaf 1942 steeds meer in het defensief. De oorlog in de Sovjet-Unie veranderde langzaam in een slijtageslag. In de lucht nam het aantal vluchten van Engelse en Amerikaanse bommenwerpers alleen maar toe. Speer kreeg de opdracht om de productie van vliegtuigen, tanks, artillerie en voertuigen verder op te voeren. Het was een zwemmen tegen de stroom in. De Geallieerden bombardeerden in toenemende mate fabrieken en andere industrie. Toch wist Speer de productiecijfers maand na maand toe te laten nemen. In 1944 was er een record gevestigd voor de productie van vliegtuigen en tanks. Maar Duitsland verloor op alle fronten. De Britten en Amerikanen landen in Normandië, de Russen bedreigden Polen en konden ieder moment doorbreken. Voor Hitler was het reden genoeg om te doen wat de Russen eerder hadden gedaan: toepassing van de tactiek van de verschroeide aarde. Niets mocht in handen van de vijand vallen. Alle voorraden, alle opslagplaatsen, alle fabrieken moesten vernietigd worden, voordat ze in handen van de vijand konden vallen. Immers, de vijand kon gebruik maken van deze spullen om daarmee Duitsland te verslaan. In januari 1945 besloot Speer tegen Hitler in te gaan. Volgens Speer was deze tactiek levensgevaarlijk. Duitsland zou in een woestijn veranderen, het Duitse volk had op langere termijn geen enkele overlevingskans meer. En erger nog, wat als er een omkeer kwam? Wat als Duitse legers de vernietigde gebieden terugveroverde? Dan hadden ook zij geen profijt meer.

In het diepste geheim deed Speer van alles om zoveel mogelijk te behouden. Het kon Hitler onmogelijk ontgaan zijn. Speer besloot open kaart te spelen. Hij nam daarmee een risico, het kon hem de kop kosten. Speer besloot toch zijn sabotage op te biechten. Hitler bleef vrij laconiek. Geen woede-uitbarsting, geen terdoodveroordeling, zelfs geen ontslag. Speer kon zijn gang blijven gaan. Na de bespreking waarbij Speer gewaarschuwd werd door Hitler, besloot Speer definitief afscheid te nemen. Langzaam rijpte er een plan om de oorlog te beëindigen. In eerste instantie wilde hij aan Hitler voorstellen zich over te geven aan de Geallieerden. Speer wilde dat Hitler, samen met de leiders van de partij en het leger, zich in een proclamatie aan de Geallieerden zou richten, om daarmee de oorlog te laten eindigen. Al snel liet hij dit plan varen, Hitler of zijn aanhangers wilden zich toch niet overgeven. Hitler leefde bijna onafgebroken in de bunker onder de nieuwe Rijkskanselarij. Vastbesloten om tot het einde te blijven vechten.

"Megalomanen onder elkaar"

Toevallig liep Speer in februari 1945 zijn hoofd van de hoofdcommissie van de munitie tegen het lijf. Aan deze man, Dietrich Stahl genaamd, vroeg Speer of Stahl de hand kon leggen op het nieuwe gifgas Tabun. Speer had besloten om Hitler en de andere bunkerbewoners door gifgas om het leven te brengen. Het gas wilden de mannen via het ventilatiesysteem van de bunker gaan verspreiden. Op deze manier kon de hele top van het Derde Rijk in een klap gedood worden. Stahl ging onmiddellijk aan de slag. De volgende dag kon hij melden dat het plan met Tabun weinig kans tot slagen kon hebben. Het gas bestond uit twee stoffen. Door middel van een explosie werd het pas dodelijk giftig. Maar juist een explosie kon er voor zorgen dat de luchtverversingsleidingen scheurden, zodat het gif te weinig tot geen effect zou hebben.

Speer en Stahl kozen nu voor een ander gas. Met een excuus ging Speer naar de hoofdmonteur Johannes Hentschel van de bunker om te kijken hoe hij het gas in de bunker kon krijgen. Volgens Speer had Hitler nogal klachten over de luchtverversing in de bunker en moest Hentschel de filterinstallatie vernieuwen. Speer dacht op deze manier rustig de tijd te kunnen hebben om de installatie zelf te bekijken. Zelf had hij al een schacht op het oog waar hij het nieuwe gas, al door Stahl bezorgd, naar binnen kon krijgen. Maar het liep fout. Speer was met het gas naar het bunkerterrein gegaan, voor een tweede inspectie. Tot zijn grote schrik ontdekte hij dat er overal SS’ers als wachtpost waren geplaatst. Speer wilde toch doorzetten. Zonder resultaat: op de schacht was een schoorsteen van vier meter geplaatst. Speer kon onmogelijk nog een aanslag met gifgas plegen.

Speer gaf het nog niet op. Zijn volgende en laatste actie was het plan om de hele entourage van Hitler op te pakken met een groep soldaten. Enkele hoge officieren werden in vertrouwen genomen. De plannen werden gemaakt, wapens en troepen verzameld en alles leek klaar om tot uitvoer gebracht te worden. Op het laatste moment werd het hele plan afgeblazen. Een van de generaals die betrokken was bij deze samenzwering praatte het Speer uit zijn hoofd. Speer nam hierna geen actie meer om Hitler of andere leiders ten val te brengen. Lijdzaam keek hij toe hoe het einde naderde. Hitler pleegde op 30 april 1945 zelfmoord. In zijn politieke testament wees hij admiraal Dönitz aan als zijn opvolger. Daarnaast had hij een lijst met namen van mensen die een ministerspost dienden te krijgen in het kabinet Dönitz. Speer was daar niet bij. Speer kon niets anders meer doen dan het einde van de oorlog afwachten, samen met Dönitz en de andere topmannen. Op 23 mei 1945 werd Speer gearresteerd.

Daarna volgde een lange lijdensweg. Op de Neurenbergerprocessen werd Speer uiteindelijk tot 20 jaar cel veroordeeld. Op het moment dat het vonnis werd uitgesproken, was de voormalige begunsteling van Hitler eenenveertig jaar. Het had niet veel gescheeld en hij had de doodstraf gekregen. Het belangrijkste verwijt aan de voormalige minister van bewapening was het gebruik van slavenarbeiders. Speer zat zijn straf uit in de Spandau-gevangenis in Berlijn. In het diepste geheim, op wc-papier, stukjes karton en pakjes sigaretten schreef hij zijn memoires. Deze werden voorzichtig de gevangenis uit gesmokkeld. Op 1 oktober 1966 werd Speer vrijgelaten. Zijn celstraf zat er op. In de jaren die volgden schreef Speer diverse boeken over de periode dat hij voor Hitler werkte. In 1981, op 1 september, een dag voor een interview met de BBC in Londen, overleed hij. De architect Speer was niet meer.

Auteur: Alex Dekker

Bronnen:
Speer Een biografie, Joachim Fest, Amsterdam/Antwerpen 2000.
Albert Speer Verstrikt in de waarheid, Gitta Sereny, Amsterdam 1995,
Ian Kershaw, Hitler, Vergelding 1936-1945, 2e druk, Utrecht 2001.
Who is who Encyclopedie van markante figuren uit de Tweede Wereldoorlog, John Keegan (red.), Bussum 1980.
Winkler Prins Encyclopedie van de Tweede Wereldorlog (2 delen), J.E. Bijl en M. Deweerdt (eindred.), Amsterdam/Brussel 1980.